उपनिषद्ब्राह्मणम्

User Rating: 0 / 5

Star InactiveStar InactiveStar InactiveStar InactiveStar Inactive
 
उपनिषद्ब्राह्मणं दशसु प्रपाठकेषु विभक्तमस्ति । अस्मिन् द्वौ ग्रन्थौ सम्मिलितौ स्तः । मन्त्रब्राह्मणं, छान्दोग्योपनिषद्ब्राह्मणं च।

मन्त्रब्राह्मणस्य एव अपरं नाम छान्दोग्यब्राह्मणमप्यस्ति । अस्मिन् ब्राह्मणे द्वौ प्रपाठकौ स्तः । प्रतिप्रपाठके अष्टौ खण्डानि सन्ति । ब्राह्मणमिदं गृह्यसंस्कारेषु प्रयुक्तमन्त्राणां सुष्ठु सङ्ग्रहोऽस्ति । इमे एव मन्त्राः खादिरगृह्यसूत्रे तथा गोभिलगृह्यसूत्रेषु यथावसरं प्रयुक्ताः भवन्ति ।

अार्षेयब्राह्मणं तथा देवताध्यायब्राह्मणम् उभे इमे ब्राह्मणे एकस्यैव मूलभूतब्राह्मणस्य भागौ प्रतीतौ भवतः । यतोऽत्र प्रथमे सामगानामृषीणां तथाऽपरे तत्सम्बद्धदेवतानां विवरणं प्रदत्तमस्ति । देवताध्यायस्य ४॥४ सूत्रेण उभयोः सम्पृक्तभावस्य सङ्केतः प्राप्यते। सूत्रमस्ति - ‘स्वस्ति देवऋषिभ्यश्च' । अस्य सूत्रस्य सायणभाष्ये उभयोः ब्राह्मणयोः एकाङ्गीभावः सङ्केतितः -

‘देवा ऋषयश्च ये आर्षेय देवताध्यायाभ्यां प्रतिपादितास्तत्सकाशाच्च स्वस्ति भवति ।'

एतेषां ब्राह्मणानां २५७ मन्त्राः सन्ति । गृह्यसूत्रादेकादश मन्त्रा सभाष्यं सङ्कलिताः सन्त्यस्मिन् ब्राह्मणे । प्रथमप्रपाठके विवाह-गर्भाधान-सीमन्तोन्नयन-चूडाकरण-उपनयन-समावर्तनेभ्यस्तथा गोवृद्धये मन्त्राः सन्ति । द्वितीयप्रपाठके भूतबलि-आग्रहायणीकर्म-पितृपिण्डदान-देवबलिहोम-दर्शपूर्णमास-आदित्योपस्थाननवगृहप्रवेश-स्वस्त्ययन-प्रसादप्राप्त्यादीनां मन्त्राः सन्ति । यद्यप्यन्यस्मादपि संहिता-ग्रन्थात् मन्त्राः अत्र सङ्कलिताः सन्ति तथापि एतेषां मन्त्राणां भाषा सरला, आकर्षका तथा प्रसादपूर्णा अस्ति (१।२।२ )।

इयं नार्युपब्रूतेऽग्नौ लाजानावपत्नी।

दीर्घायुरस्तु मे पतिः शतं वर्षाणि जीवतु।। १/३/८/९

दाम्पत्यजीवनस्य हार्दिकैकतायै द्रष्टव्यमस्ति मन्त्रोयऽमिति ।

गुणविष्णोः भाष्यं मन्त्राणां गूढभावं सङ्क्षिप्तरूपेण प्रकटीकरणे सक्षममस्ति । भाष्यकारेण सर्वत्र ऋषि-देवता-च्छन्द-मन्त्राणां विनियोगः दर्शितः । तेन हि अर्थस्य महत्त्वं दर्शयितुं ‘स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत्' (आर्ष० ब्रा० ३, निरु० ११८ ) मन्त्रमुद्धरन् स्वभाष्यारम्भः कृतस्तथा तदनन्तरमेव ऋष्यादीनां महत्त्वं दर्शयितुं-

“यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वाञ्छति********' इत्यादिः ( आर्षे० ब्रा० १।१ ) समुद्धृतम्। सर्वत्र तेनार्थं स्पष्टीकुर्वता ऋषि-च्छन्द-देवतादिविनियोगानां संक्षिप्ततया कथनस्य स्तुत्यः प्रयासो विहितः । सायणस्य भाष्यं गुणविष्णोः भाष्यस्यानुवर्तनमेव करोति ।अस्य ब्राह्मणस्यान्तिमाष्टप्रपाठकाः प्रसिद्धच्छान्दोग्योपनिषदस्ति । अस्य अनेकानि संस्करणानि भाषान्तरेषु बभूवुः ।


शङ्कराचार्यस्तु ब्रह्मसूत्रभाष्ये मन्त्रब्राह्मणात्तथा छान्दोग्योपनिषदः उद्धरणप्रदानकाले इमावुभौ ग्रन्थौ ताण्ड्यशाखातः सम्बद्धौ अकथयत् । शङ्कराचार्यस्य निम्नलिखितानि उद्धरणानि सन्ति।

ताण्डिनाम् ( मन्त्रसमाम्नायः )- देवसवितः (मन्त्र ब्रा० १॥१॥१), ब्रह्मसूत्रम् ० ३।३।२५ अस्ति। ताण्डिनां श्रुतिः - 'अश्व इव रोमाणि' ( छा० उप० ८।।१३।१ ) ब्रह्म० भा० ३॥३॥२६ । ताण्डिनामुपनिषदि - ‘स अात्मा तत्त्वमसि’ ( छा० उप० ६।८॥७ ) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ३।३।३६ ।।

देववाणी एंड्रायड एप डाउनलोड

वार्ताः


आपकी राशि के अनुसार शिव अर्चना...

आपकी राशि और शिव पूजा शिव पुराण में उल्लेख हैं की महाशिवर [ ... ]

अधिकम् पठतु
बुद्ध और ब्राम्हण

बुद्ध और ब्राह्मण मूलनिवासी अकसर ब्राह्मणों को कोसते है [ ... ]

अधिकम् पठतु
सोमवार के ही दिन शिव की पूजा क्यों करते हैं जानें ...

🌿🌸🍃🌺🌿🌸🍃🌺🌿🌸🍃 *क्यों सोमवार" को ही *भगवान शिव की पूजा कर [ ... ]

अधिकम् पठतु
जानें महाशिवरात्री का वैज्ञानिक पहलू एवं छ्मा मंत्...

💐✍💐 *जानें महाशिवरात्रि का वैज्ञानिक पहलू और क्षमा मन्त [ ... ]

अधिकम् पठतु
रावण पराजय और सीता हरण क्यों...

*“ रावण - पराजय और सीता - हरण क्यों ?
“* नारायण ! श्रीमद् देवीभ [ ... ]

अधिकम् पठतु
महाशिवरात्री व्रत कथा...

महा देव औरशिवरात्रि जप तप ब्रतकी कथा पूर्व काल में चित्रभ [ ... ]

अधिकम् पठतु
एक रोचक कथा - पंडित अजय भारद्वाज द्वारा...

हमारे मन में बहुत बार यह ख्याल आता है कि क्या वो मालिक/ भगव [ ... ]

अधिकम् पठतु
महाशिवरात्रि 2018: तिथि को लेकर संशय दो तारीखों मे...

महाशिवरात्रि 2018: तिथि को लेकर संशय, कब निकलेगी भोलेनाथ की ब [ ... ]

अधिकम् पठतु
कमला सोहोनी

कमला सोहोनी १०१२ तमे वर्षे अजायत । तस्याः पिता नारायणराव [ ... ]

अधिकम् पठतु
कर्कटी (राक्षसी)

ब्रह्मवादिनीषु काचित् राक्षसी अपि अस्ति । सा तपः प्रभाव [ ... ]

अधिकम् पठतु
कपिलः (ऋषिः)

ऋषिः कपिलः सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः अस्ति । भागवतपुराण [ ... ]

अधिकम् पठतु
कनकदासः


कनकदासः (Kanaka Dasa) श्रेष्ठः कीर्तनकारः । (Kannada:ಕನಕದಾಸರು)कर्णाटक [ ... ]

अधिकम् पठतु
कठसंहिता

कठसंहिता यजुर्वेदस्य सप्तविंशति-शाखासु अन्यतमाऽस्ति ।  [ ... ]

अधिकम् पठतु
कठोपनिषत्

कठोपनिषत् प्रमुखासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । कठोपनिषदः  [ ... ]

अधिकम् पठतु
कटासराजशिवमन्दिरम्...

कटासराजशिवमन्दिरं पाकिस्थानस्य पञ्जाब-राज्यस्य उत्तरी [ ... ]

अधिकम् पठतु
अन्य लेख